Willem Ouweneel

God

28 september 2018 door Willem J. Ouweneel

Shimon Peres en de strijd tussen evangelischen en gereformeerden

Vandaag is het twee jaar geleden dat Shimon Peres op 93-jarige leeftijd overleed. Hij was een van de belangrijkste Israëlische staatslieden en diende als de negende president van Israël (2007–2014).

CIP+ logo

Dit artikel is je cadeau gedaan door CIP+ lid Willem J. Ouweneel.

Word ook lid

Zijn religieuze opvoeding had hij vooral gekregen van zijn grootvader aan moeders zijde: Rabbi Zvi Hirschl Meltzer (ca. 1684-vermoord 1942), die zelf een kleinzoon was van de nóg beroemdere Rabbi Chaim Volozhin (1749-1821; Volozhin is een stad in Wit-Rusland). Deze was weer de voornaamste leerling van één van de grootste joodse geleerden aller tijden: de Vilna Gaon (1720-1797). Ik kende Chaim Volozhin allang (ik schreef over hem in mijn boek Een dubbelsnoer van licht), maar pas onlangs kwam ik erachter dat hij een betovergrootvader was van die geweldige Israëliër: Shimon Peres.

De Vilna Gaon heette eigenlijk Eliahoe ben Sjlomo (Zalman) Kremer, oftewel Elia zoon van Salomo, en vervolgens: Elia van Vilna (d.i. Vilnius, de hoofdstad van Litouwen), Elia Gaon (‘het genie Elia’), de Vilna Gaon (‘het genie uit Vilnius’), haGaon haChasid miVilna (‘het vrome genie uit Vilnius’); acroniem: GRA, d.i. Gaon Rabbénoe Eliahoe (‘het genie, onze meester Elia’). Hij trouwde twee keer; uit het eerste huwelijk werden vijf dochters en drie zoons geboren, die hem (minstens) 37 kleinkinderen schonken, met nazaten tot op heden. Vandaag zijn er zo’n 20.000 nazaten van GRA bekend, dus Shimon Peres is bepaald niet de enige.

GRA was de tegenpool van de Baäl Sjem Tov (1698-1760), de stichter van de beweging van het chassidisme. In minstens één opzicht komen deze tegenpolen met elkaar overeen: de legenden over hen zijn legio. Zo zou de Vilna Gaon met 3 jaar al de hele Tenach uit zijn hoofd gekend hebben, met 7 kon hij al diverse Talmoedtraktaten opzeggen, met 8 begon hij astronomie te studeren en met 11 kende hij ook de hele Talmoed uit het hoofd. Toen hij volwassen was, ging hij naar eigen zeggen ‘in ballingschap’, dat wil zeggen: op reis door allerlei Europese landen. Op zijn 20e kon hij al elke joods-juridische kwestie beantwoorden; met 28, toen hij terugkeerde naar Vilnius, was hij al wijd en zijn vermaard.

Door zijn wetenschappelijke instelling begreep GRA dat Talmoedstudie niet zonder taalkundige en tekstkritische analyse kan. Diep respect voor de Talmoed en de Talmoed-interpretatie van eeuwen her enerzijds en wetenschappelijke analyse anderzijds hoeven elkaar niet uit te sluiten; integendeel, zij kunnen elkaar schitterend aanvullen. Ook bleef GRA zich toeleggen op andere, seculiere wetenschappen. Zo wordt aan hem een wiskundig geschrift toegeschreven, Ajil Mesjoelasj, dat is: ‘Een ram in drie delen’ (een zinspeling op Gen. 15:9).

Ondanks zijn enorme geleerdheid weigerde hij consequent om rabbi te worden en leidde hij een bescheiden, ascetisch en teruggetrokken leven. Des te verbazingwekkender is zijn krachtige verzet tegen het chassidisme, dat doet denken aan de theologische kritiek van veel gereformeerden op de evangelischen. In 1772 sprak GRA zelfs een banvloek over de chassidim uit, omdat zij een leer zonder studie voorstonden, wat volgens hem een innerlijke tegenspraak was. In latere jaren werden chassidim in Vilnius zelfs uit de joodse gemeenschap gestoten. De Vilna Gaon noemde hen ketters en verbood vrome Joden met hen te trouwen. Al deze maatregelen konden de vloed van het chassidisme echter niet keren. Zelf werd GRA door sommige aanhangers chassid genoemd, niet omdat hij iets te maken had met het chassidisme, maar omdat het woord nu eenmaal ‘vrome’ betekent. Chassidische leiders op hun beurt schreven naar hun aanhangers in Vilnius en spoorden hen aan om GRA hoog te achten.

Het was diens voornaamste leerling, Rabbi Chaim Volozhin (1749-1821) (dus Shimon Peres’ betovergrootvader), die een einde maakte aan de vijandelijkheden en het gesprek met de chassidim zocht (net zoals vandaag gebeurt tussen gereformeerden en evangelischen!). Mettertijd ontstonden er zelfs innige banden tussen chassidim en mitnagdim (de volgelingen van GRA).

Shimon Peres was duidelijk trots op zijn voorvader, over wie hij via zijn grootvader zoveel gehoord had. Het onderwijs dat Rabbi Chaim Volozjin in diens zelf gestichte jesjiva (d.i. Talmoedschool) in Volozjin gaf (de school bestond van 1803 tot 1892), was, in de geest van GRA, geschoeid op wat wij modern-wetenschappelijke leest zouden noemen: geordende lessen in klaslokalen, door bevoegde docenten, volgens een duidelijk leerplan. Vandaag de dag is dat in orthodoxe jesjiva’s inmiddels heel gewoon.

Opmerkelijk is dat GRA enkele honderden volgelingen aanspoorde om alija te maken, d.i. naar het Heilige Land te emigreren. Chassidim hadden dat al eerder gedaan. Er waren in Palestina al heel wat Sefardische Joden, maar de komst van de peroesjim, zoals GRA’s volgelingen genoemd werden, betekende een belangrijke instroom van Asjkenazische Joden. Zij waren het die o.a. de ultra-orthodoxe wijk Mea Sjearim in Jeruzalem stichtten en de bekende Choerva-synagoge herbouwden. De naam peroesjim bestond al rond het begin van de jaartelling; het woord ‘Farizeeën’ is er een verbastering van.

Aan de Choerva- (of Hurva-)synagoge is een merkwaardig verhaal verbonden. Niemand minder dan GRA voorspelde dat deze synagoge driemaal ge- resp. herbouwd zou worden, en dat na de derde bouw een begin zou worden gemaakt met de bouw van de Derde Tempel. Onder leiding van Juda hèChassid bouwden vrome Joden begin achttiende eeuw in oud Jeruzalem een synagoge, die al in 1721 door moslims werd verwoest. De puinhoop werd bekend als choerva, dat betekent ‘ruïne’. In 1864 herbouwden de peroesjim de synagoge, maar tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog van 1948 werd de synagoge opnieuw door moslims verwoest. Voor de derde keer werd de synagoge opgebouwd; op 15 maart 2010 werd zij opnieuw ingewijd. Dat betekent dat de tijd is aangebroken waarin de voorzegging van GRA in vervulling zou moeten gaan! Maar of je dat ook werkelijk gelooft, hangt van je eindtijdvisie en je Israëlvisie af (en daar gaan gereformeerden en evangelischen vaak toch weer uiteen…).

CIP+ logo

Christenen die meer diepgang willen kiezen voor CIP+

Je las net een gratis CIP+ artikel. Meld je aan en start je gratis maand.

Start je gratis maand

Start het gesprek

Alleen CIP+ leden kunnen reageren op artikelen. Word ook CIP+ lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen
Vakanties
Hier adverteren?
New Faith Network
NFN Originals Films
bekijk alle originals

Beluister onze Podcast!

iTunes Stitcher