Willem Ouweneel

God

07 februari 2020 door Willem J. Ouweneel

Toen ze in de kerk nog niet zingen konden…

Sommige mensen zeggen dat het met de kerk in Nederland steeds slechter gaat. Volgens mij is dat maar ten dele zo. Maar in ieder geval is er één ding dat vandaag de dag veel beter gaat dan pakweg tweehonderd jaar geleden, en dat is het zingen! Ik werd me daar duidelijker van bewust toen ik op een keer het schrijfboek van ‘meester Haarman’, de schoolmeester van Verwolde (Gld.), in handen kreeg. (Dat geluk viel mij ten deel doordat mijn vrouw Gerdien van ‘meester Haarman’ afstamt; zij was onderwijzeres, zodat bij haar de appel niet ver van de boom is gevallen…)

CIP+ logo

Dit artikel is je cadeau gedaan door CIP+ lid Willem J. Ouweneel.

Word ook lid

Teunis Haarman leefde van 1771 tot 1848 op de boerderij ‘Banis’ in Verwolde, die sedertdien… ‘Meester Haarman’ heet (het gebeurt niet vaak dat een boerderij van naam verandert vanwege de belangrijke persoon die er voorheen woonde!). De ‘meiden van Haarman’ (die eigenlijk Nijhof heten) hebben daar tegenwoordig een prachtige paardenfokkerij. Zoals dat in die tijd ging, was meester Haarman niet alleen schoolmeester, maar ook voorzanger in de kerk van Laren (Gld.); bovendien was hij als boerendichter nogal vermaard in de streek. Hij was wel niet zo beroemd als boerendichter Hubert Kornelisz. Poot, maar toch…

Over de kerkzang heeft meester Haarman in zijn schrijfboek het volgende neergepend, dat ik hier in meer eigentijds Nederlands heb overgebracht (zinnen tussen [ ] zijn van mijn hand).

‘Toen ik [= meester Haarman] nog jong was [dus zeg maar vóór ca. 1800] werd er in de kerkelijke gemeente van Laren (Gld.) allerberoerdst gezongen. Er kwamen in die tijd op een zondagochtend ruim zeshonderd mensen in de kerk [zeg maar gerust: zo’n beetje de hele dorpsbevolking die redelijk ter been was!]. Maar onder hen waren er slechts drie die noten konden lezen en enkele van de gemakkelijkste Psalmmelodieën konden zingen. De voorzanger zelf [dat was gewoonlijk de koster en/of schoolmeester van het dorp] wist wel hoe de noten heetten, maar van hun muzikale klanken begreep hij volstrekt niets.

In ieder geval is er één ding dat vandaag de dag veel beter gaat dan pakweg tweehonderd jaar geleden, en dat is het zingen!

‘Mijn vader [Wolter Haarman, een gewone boer], die een liefhebber van de kunsten was, stuurde mij daarom, vanaf dat ik tien jaren oud was, vier of vijf jaren achter elkaar [dus van 1771 tot ca. 1784] in de wintermaanden naar de gemeente waar hij geboren en opgevoed was [dat was het naburige Almen], waar ik logeerde bij zijn familie, die daar nog woonde, om daar bij die dorpsschoolmeester naar de dag- en avondschool te gaan, om van deze man onderwijs te krijgen in lezen, schrijven, rekenen, en vooral in het zingen.

‘Toen ik hierin zover gevorderd was dat ik een paar Psalmen zonder fouten zingen kon, was ik met dit weinige wel blij. Maar dit was voor mij bij lange na niet genoeg om het daarbij te laten rusten; heel graag wilde ik meer van die zangkunst leren. Met dat doel ging ik dikwijls op zondag, soms wel drie uren lopen ver, naar andere dorpen en steden ter kerke, waar bekwame zangers woonden, bij wie ik mij tussen en na de kerkdiensten vervoegde, om van hen over de zangkunst iets te leren. Intussen was het mij niet genoeg in Laren bijna de enige te zijn die een beetje van de genoemde kunst verstond, maar ik wilde graag daarin metgezellen hebben; die kon ik echter niet krijgen zonder die zelf aan te kweken. Met dat doel richtte ik een zogenoemd Zangcollege op, aan welks leden ik in de zomer alleen op zondagavond na het eindigen van de kerkdienst en ’s winters ook een paar avonden in de week mijn kundigheid desbetreffende mededeelde. Om hen daartoe aan te moedigen heb ik het volgende gedicht vervaardigd en voor ieder van hen een exemplaar ervan uitgeschreven, de noten boven de woorden geplaatst en aan hen ter hand gesteld...’

En dan volgen er vier coupletten, gedateerd Oolde (een buurtschap bij Laren) 1 december 1792, waarvan het laatste luidt:

New Faith Network
NFN Originals Films
bekijk alle originals

Hij, die aan ons stervelingen
het schoon talent gaf om te zingen,
Moet ook daarvoor eer en lof,
hetzij door psalmen of gezangen,
Zingende van ons ontvangen,
Én hier én in het Hemelhof.

Om je de waarheid te zeggen ben ik van deze dichtkunst niet erg onder de indruk, maar daar gaat het nu niet om. Het punt is dat meester Haarman zich er enorm voor heeft ingezet het zingen in de kerk op een hoger plan te brengen. Ik denk dat we ons er geen voorstelling van kunnen maken hoe belabberd dat zingen vóór die tijd geklonken moet hebben…


Zonder orgel hing alles van de voorzanger af.

De rol van de voorzanger was bijzonder belangrijk, vooral in een tijd dat veel dorpskerken nog helemaal geen orgel hadden. (Stel alleen al deze vraag: waar haal je in al die boerendorpjes een organist vandaan!?) Daar kwam nog bij dat Johannes Calvijn het gebruik van het kerkorgel tijdens de gereformeerde eredienst afkeurde, en dat heeft de gemeentezang in de Nederduits Gereformeerde Kerk ook niet erg bevorderd. Het orgel is ingevoerd, niet omdat het zo mooi was, maar uit bittere noodzaak.

Zonder orgel hing alles van de voorzanger af. Die moest de psalmmelodie bijzonder goed kennen én de goede begintoon weten te vinden én goed wijs kunnen houden – en dan proberen boven de hele gemeente uit te galmen. Je kunt er wel zeker van zijn dat heel wat schoolmeesters het als schoolmeesters heel goed deden, maar het er als voorzanger niet zo geweldig van af brachten. Behalve meester Haarman natuurlijk!

Nee, dan hadden de lutheranen (als je het puur pragmatisch bekijkt) het heel wat beter voor elkaar: én een kerkorgel, én een cantor (zangmeester), én een kerkkoor, én zelfs vaak een orkest(je) tijdens de kerkdienst. Daar hebben we al die prachtige cantates van Bach voor alle zon- en feestdagen aan te danken.

CIP+ logo

Christenen die meer diepgang willen kiezen voor CIP+

Je las net een gratis CIP+ artikel. Meld je aan en start je gratis maand.

Start je gratis maand

Start het gesprek

Alleen CIP+ leden kunnen reageren op artikelen. Word ook CIP+ lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen
Krijg volledige toegang tot CIP.nl. Start je gratis maand.