Hanneke Schaap
Dit artikel is nu opgeslagen in je dashboard.
Bewaar artikelen in je dashboard.

Dagelijks leven

15 januari 2020 door Patrick Simons

Hanneke Schaap over geloof en zelfdoding: "Beweren dat God Zijn kinderen voor zelfmoord bewaart, is valse gerustheid"

Zelfdoding is al eeuwenlang een lastig onderwerp, juist ook bij christenen. Het is een gevoelig thema waar weinig over gepraat wordt. Toch is het volgens Hanneke Schaap juist heel belangrijk om erover te praten. CIP.nl sprak met haar over suïcide en het geloof. “Natuurlijk kan God Zijn kinderen voor zelfmoord bewaren. Maar soms ook niet.”

CIP+ logo

Dit artikel is je cadeau gedaan door CIP+ lid Patrick Simons.

Word ook lid

Hanneke Schaap is rector van het kennisinstituut christelijke GGZ, onderdeel van Eleos en De Hoop ggz, en daarmee eindverantwoordelijk voor al het onderzoek dat binnen de instellingen gebeurt. Ook is ze zelf regelmatig direct betrokken bij onderzoeken. “Een aantal onderzoekers bij Eleos is bezig met het thema ‘geloof en suïcidaliteit’”, vertelt ze. “In de richtlijnen waar hulpverleners zich aan dienen te houden staat dat betrokkenheid bij een religieuze gemeenschap een beschermende factor is. Maar daar staat niet bij waarom dat zo is, voor wie dat dan is en wanneer religie precies beschermend werkt. Dat is voor ons reden geweest om daar onderzoek naar uit te voeren.”

"Als het leven hier en nu aanvoelt als een hel, maakt het eigenlijk niet meer uit." 

Er werd onder andere onderzocht wat de relatie is tussen suïcidale gedachten of suïcidepogingen en het godsbeeld van mensen. “Het bleek dat het godsbeeld dat iemand heeft invloed heeft op de mate waarin hij suïcidaal is. Mensen met een positief-steunend godsbeeld hebben minder suïcidale gevoelens dan mensen met een negatief godsbeeld. Vaak heeft dat negatieve godsbeeld te maken met verlatenheid, mensen voelen zich door God in de steek gelaten.”

Naast het godsbeeld noemt Schaap nog een andere belangrijke factor bij de relatie tussen geloof en suïcidaliteit. “Morele bezwaren tegen suïcide. Dat kom je in alle onderzoeken tegen. Ook de angst voor de hel speelt daarin een rol. Maar wij denken tegelijkertijd dat dit niet altijd een drempel hoeft te zijn om suïcide te plegen. Op het moment dat het leven hier en nu aanvoelt als een hel, maakt het eigenlijk niet meer uit. Want zo diep gaat het natuurlijk wel. Het gaat om wanhoop, uitzichtloosheid, verlatenheid en de zinloosheid van het leven. Dat kan het leven zo ellendig maken voor mensen dat ze denken dat suïcide een oplossing is.”

Sociale steun kan een belangrijke rol spelen bij het voorkomen van suïcide, vertelt Schaap. “Wanneer je bij een bepaalde geloofsgemeenschap, kerk of groep hoort, helpt dat zeker. Dat zien we ook in onderzoek terug. Het gaat zelfs nog verder. Wanneer je in een plek woont waar veel mensen geloven, maar jij als individu niet, is het alsnog een beschermende factor. Schijnbaar is de sociale steun en cohesie dan toch erg hoog.”

"Wanneer je in een plek woont waar veel mensen geloven, maar jij als individu niet, is het alsnog een beschermende factor."

In een recent onderzoek waar Schaap zelf aan meewerkte is er specifiek naar de bevindelijk gereformeerde hoek gekeken. “We hebben gekeken of dat nu een risicofactor is voor suïcide. Daarbij hebben gebruik gemaakt van de cijfers die bij Eleos bekend zijn. We hebben de gegevens van mensen bekeken die helaas suïcide pleegden en vervolgens gekeken bij welke kerk ze hoorden. Daaruit bleek dat er onder de mensen die suïcide hebben gepleegd geen bevindelijk gereformeerden waren. Dat is opvallend, want in de literatuur wordt dat vaak wel gezegd. Daar zegt men dat het een zwaar en ziekmakend geloof is waardoor mensen eerder wanhopig worden en suïcide plegen. Met deze cijfers kan dat dus totaal niet onderbouwd worden.”

Toch is die beeldvorming wel ontstaan. Hoe komt dat dan eigenlijk? “Bevindelijk gereformeerden worden vaak geassocieerd met somberheid, oordeel en de zondigheid van mensen. Overigens is het natuurlijk wel gewoon waar dat mensen somber kunnen worden van dingen in de kerk. Ik kan me daar echt wel iets bij voorstellen. De psychiater die deze stelling vaak gebruikt en er veel over geschreven heeft, beroept zich op een tabel met zelfmoordcijfers uit Zeeland. Maar hij pakt daar eigenlijk het verkeerde getal uit. Je zou dus kunnen zeggen dat hij gewoon een fout heeft gemaakt waardoor dat beeld verder bevestigd werd.”

"Natuurlijk kan God Zijn kinderen voor zelfmoord bewaren, maar soms ook niet."

Schaap vertelt dat er in de Nadere Reformatie oudvaders waren met de gedachte ‘De Heere bewaart Zijn kinderen voor suïcide’. Die denkwijze bestaat volgens haar nog steeds. “We hebben vorig jaar een onderzoek naar verslaving en psychische klachten binnen de gereformeerde gezindte gedaan. Daarbij werd er ook naar suïcide gevraagd. Daarin zagen we dat een aantal mensen nog steeds zo denkt. Zelf zou ik die uitspraak overigens niet willen doen. Ik vind hem te kort door de bocht. Ik denk dat je zelfdoding vooral moet zien als een uiting van wanhoop en een psychische ziekte. Natuurlijk kan God ons voor ellende bewaren, natuurlijk kan God Zijn kinderen ook voor zelfmoord bewaren, maar soms ook niet. Je kunt dit gewoon niet hardop zeggen. Ik weet sowieso niet of het ons toekomt hierover te oordelen of uitspraken over te doen.”

“De gedachte dat God Zijn kinderen bewaart, kan je bovendien ten onrechte geruststellen”, vervolgt Schaap. “Je moet namelijk echt alert zijn wanneer iemand bijvoorbeeld hele concrete plannen heeft om een einde aan zijn leven te maken. Dan is het echt alarm. Je kunt dan niet zeggen: 'God zorgt wel dat het niet gebeurt, want hij is een kind van God.' Dat is valse gerustheid. Bovendien kan het ook nog zo zijn dat er iemand is die niet zeker van zijn geloof is en zichzelf geen kind van God durft te noemen. Als je dan dit soort dingen gaat zeggen, werkt dat ook alleen maar averechts. De conclusie zal dan zijn: 'ik wil wél heel graag dood. Ik ben dus geen kind van God, Hij hoeft mij niet, God verwerpt mij en neemt mij niet aan voor zijn kind.' Dat maakt de wanhoop natuurlijk niet minder.”

In een eerder bericht zette CIP.nl een aantal heftige uitspraken van oudvaders op een rijtje. Zo stelde Wilhelmus a Brakel dat je bij zelfmoord levend de hel in springt. Dat soort gedachtes komt Schaap weinig tegen. “Maar ik zie en hoor niet alles natuurlijk. Ik hoop wel heel erg dat de toon er vooral eentje is van medeleven en compassie. Oordelen over elkaar gaat heel vaak voorbij aan de diepte van het lijden. Het is heel makkelijk om als buitenstaander je oordeel klaar te hebben, maar wat mij betreft sla je de plank dan mis. Het is belangrijk om te zien dat iemand lijdt en jezelf dan af te vragen hoe je diegene kunt steunen en een naaste kunt zijn. Dat is iets heel anders dan iemand een etiketje opplakken, je mening over suïcide geven of heftig oordelen.”

"Soms ben je als ouderling misschien niet de aangewezen persoon." 

Hoewel ze vindt dat er zeker over het onderwerp gepraat moet worden, is in de kerk voorzichtigheid ook van belang volgens Schaap. “Ik zou er zeker niet voor pleiten om het er uitgebreid over te hebben in de prediking. Dan heb je namelijk één boodschap voor de hele gemeente terwijl mensen heel veel verschillende dingen meegemaakt kunnen hebben. Het helemaal niet noemen is echter ook niet verstandig. Er wordt weleens gezegd: als je er veel met mensen over praat, gaan ze het misschien juist doen. Dat is dus echt niet waar. Het is vooral in het pastoraat erg belangrijk. Dit is een thema waarbij het van belang is dat je verder durft te vragen bij iemand. Vraag bijvoorbeeld naar de concrete plannen. Hoe gedetailleerder je door vraagt, hoe beter je aan de bel kunt trekken. Ik denk dat daar een belangrijke rol voor de kerk is weggelegd.

Dat betekent volgens Schaap echter niet dat dit per se altijd een ouderling moet zijn. “Een goede relatie en een band is noodzakelijk om het te kunnen herkennen. En een ouderling kan nu eenmaal niet iedereen heel nabij zijn. Soms ben je als ouderling misschien niet de aangewezen persoon maar is het verstandiger om iemand anders uit de gemeente of uit de omgeving van de desbetreffende persoon in te schakelen. Maar pastoraat kan van groot belang zijn. Juist het gezien worden vanuit de christelijke gemeente en zorg ontvangen kan het verschil maken.”

Hulp nodig? Bel 113 Zelfmoordpreventie: 0900 0113

Wil je over dit onderwerp graag je verhaal kwijt en andere mensen daarmee helpen? Neem hier contact met ons op

CIP+ logo

Christenen die meer diepgang willen kiezen voor CIP+

Je las net een gratis CIP+ artikel. Meld je aan en start je gratis maand.

Start je gratis maand

Zelfmoord
- De vrouw van Jan-Kees pleegde zelfmoord: "Haar uitvaart was op de geboortedag van onze overleden dochter"
- Vrouw van voorganger die zelfmoord pleegde plaatst hartverscheurende video op Instagram
- Jan-Kees geniet na verlies vrouw en dochter toch weer van het leven: "De banden van rouw en verdriet zijn verbroken"
- Deze twee dominees begeleiden mensen die worstelen met zelfdoding: "God bewaart Zijn kinderen, ook na zelfdoding"
- Ds. Peet wil niet op Gods stoel zitten bij zelfdodingsverhalen: "Ik weiger te geloven dat er voor zo iemand geen hoop zou zijn"
Meer over Zelfmoord »

Reacties

W
Misschien in het onderzoek ook meenemen hoeveel mensen geboren en opgegroeid zijn in de bevindelijk gereformeerde kerken, ze verlaten hebben en jaren later nog worstelen met de gevolgen?
L
Wat is de link met suïcide?
Toon meer antwoorden (4)

Praat mee

Alleen CIP+ leden kunnen reageren op artikelen. Word ook CIP+ lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen
Krijg volledige toegang tot CIP.nl. Start je gratis maand.