Willem Ouweneel

Dagelijks leven

17 mei 2019 door Willem J. Ouweneel

Een borstbeeld voor een schoolmeester!

Een week geleden, op 10 mei, herdachten velen van ons hoe 79 jaar geleden de Duitse bezetting van Nederland begon. Een heel klein deel van ons land herdacht nog iets anders: op 10 mei was precies veertien jaar eerder, in 1926, meester Hendrik Willem Heuvel (geb. 1864) in Borculo overleden, waar hij schoolhoofd was. Dat zegt jou misschien niets; wat heb jij met schoolhoofden van lang geleden in de Achterhoek te maken? Nou, in Borculo denken ze daar blijkbaar anders over, want vorige week vrijdag is daar bij de Joriskerk een borstbeeld van hem onthuld. In zijn Borculose tijd (1901-1926) was Heuvel in deze kerk voorlezer, voorzanger, koster, vanaf 1903 diaken, daarna ouderling en uiteindelijk president-kerkvoogd geweest.

CIP+ logo

Dit artikel is je cadeau gedaan door CIP+ lid Willem J. Ouweneel.

Word ook lid

Maar dát zou nauwelijks voldoende zijn geweest om hem een borstbeeld te verschaffen. Nee, zoals bestuursleden van de Historische Vereniging Borculo bij de onthulling toelichtten – ik was erbij – heeft meester Heuvel zijn borstbeeld gekregen voor zijn verdiensten in het stadje, zijn geweldige maatschappelijke betekenis en vooral voor zijn literaire werken. Heuvel was streekhistoricus en pionier op het gebied van de ‘volkskunde’ (studie van de folklore) en heeft heel wat boeken en artikelen daarover gepubliceerd.

Het hoogtepunt van Heuvel werken was ongetwijfeld zijn boek Oud-Achterhoeksch boerenleven (afk.: OAB), dat maar liefst elf drukken beleefde (ondanks de niet erg aantrekkelijke titel van het boek). Heuvel heeft de laatste jaren van zijn leven in Borculo veel aan dit boek gewerkt, maar door zijn vrij plotseling overlijden verscheen het boek postuum, in 1927, door toedoen van zijn jongere vriend, de streekschrijver Hendrik Odink.

Van jongs af aan had ik mij zeer geïnteresseerd voor het Achterhoekse voorgeslacht van mijn moeder; op 14-jarige leeftijd bezocht ik voor het eerst het Rijksarchief te Arnhem (zoals het toen nog heette). Als student snuffelde ik door de Achterhoek op zoek naar de boerderijen van mijn familie en de daar nog wonende familieleden. (Eén overgrootmoeder kwam uit Eibergen, een tweede uit Winterswijk, en één overgrootvader uit Breedenbroek bij Dinxperlo; de andere was een Arnhemmer.) Zodoende ontdekte ik later ook dat ik verre familie was van Heuvels vrouw, en mijn vrouw Gerdien is zelfs verre familie van zowel de vader als de moeder van Hendrik Willem.

Vanwege deze fascinatie met het voorouderlijk boerenleven in de Achterhoek kreeg ik al heel vroeg het genoemde boek OAB in handen. Ik verslond het met rode oortjes, en heb het sedertdien vele malen herlezen. Toen al bedacht ik hoe mooi het zou zijn om een boek samen te stellen waarin allerlei biografische en genealogische, volks- en heemkundige, kerk- en streekhistorische, dialectische en lexicografische, theologische en filosofische toelichtingen zouden kunnen worden gegeven. Het zou nog tientallen jaren duren voordat ik precies de juiste mensen vond die én vakkundig bleken te zijn, én even enthousiast voor een dergelijk project als ik: leden van een studiegroep en een werkgroep, die druk waren en zijn met zijn nalatenschap en naar hem heten. Hopelijk komt ons boek volgend jaar uit (als we een goede uitgever en subsidies vinden)!
Waarom is OAB zo’n belangrijk boek? Ten eerste zou je het een semi-roman kunnen noemen. Het beschrijft het leven op de boerderij Blauwhand en in de hele buurtschap Oolde waar Heuvel opgroeide, toen hij een jaar of twaalf, dertien was (dus 1876-77), en wel van begin januari tot eind december. Je leert de familieleden, buren en dorpsgenoten kennen met al hun wederwaardigheden.

Ten tweede is OAB een soort gedenkteken, want de tijd die Heuvel beschrijft bestaat niet meer. Het was de tijd van vóór de kunstmest en de mechanisering, die beide het boerenleven zo enorm veranderd hebben. Dat maakte het boerenleven destijds veel zwaarder, maar ook idyllischer. In elk geval heeft Heuvel het zo ervaren – misschien soms wel met net iets te weinig oog voor de donkere kant van dat idyllische leven, zoals vooral de onnoemelijk vele armen dat in die tijd ervaren zullen hebben.

Ten derde werpt OAB ook een blik op het protestantse leven van zijn dagen. Enerzijds waren daar sinds 1834 de ‘afgescheidenen’, plus degenen die in de ‘grote kerk’ gebleven waren maar wel sterk met de ‘afgescheidenen’ (de fienen) sympathiseerden. Anderzijds waren daar de ‘modernen’, vooral in de geest van de zg. Evangelisch-liberale ‘Groninger richting’. En in het midden veel doorsnee kerkmensen, die noch fien noch modern waren, maar gewoon gematigd orthodox. Het is boeiend te zien hoe al die richtingen in Heuvels omgeving voorkwamen, en hoezeer hijzelf zich nu eens tot de ene, dan weer tot de andere richting aangetrokken voelde.

Daar dwars doorheen horen we dan óók nog eens van talloze vóórchristelijke gebruiken die zich ondanks de kerstening door alle eeuwen door hebben weten te handhaven. Zelfs de rooms-katholieke heiligenkalender was ook na de Reformatie in belangrijke mate overeind gebleven: elke protestantse Achterhoekse boer kende nog Sint-Peter, Sint-Jan, Sint-Jaopik (Sint-Jacob) en Sint-Laurens, die belangrijke heiligen op de boerenkalender!

Een vierde reden waarom OAB belangrijk is, is de taalkundige. De uitspraken van Achterhoekers die Heuvel citeert, worden vaak in het Achterhoeks (een variant van het Nedersaksisch) gegeven. Daarmee is het boek ook een belangrijk tijdsdocument van het Nedersaksisch geworden. Zowel in Nederland als in Duitsland is het Nedersaksisch een officieel erkende taal, die nog door miljoenen mensen gesproken wordt.

In 1999 gaf ik mijn vader (die toen 83 was) een exemplaar van het boek. Na zijn overlijden (2009) vond ik wat hij voorin het boek geschreven had: ‘Wat een begenadigd schrijver! Ontroerend! Zo knus, zo zuiver. Soms wel wat zoet.’ Nou ja, oké.
Ik zou zeggen: óp naar de boekhandel, want het boek is nog volop te krijgen! Volgens boekhandel Lovink (Lochem) moet je, zeker als je Oost-Nederlander bent, dit boek op je nachtkastje hebben liggen, zoals daar vroeger de Bijbel lag…

CIP+ logo

Christenen die meer diepgang willen kiezen voor CIP+

Je las net een gratis CIP+ artikel. Meld je aan en start je gratis maand.

Start je gratis maand

Start het gesprek

Alleen CIP+ leden kunnen reageren op artikelen. Word ook CIP+ lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen
Vakanties
Hier adverteren?
New Faith Network
NFN Originals Films
bekijk alle originals

Beluister onze Podcast!

iTunes Stitcher Spotify