Willem Ouweneel

God

22 juni 2018 door Willem J. Ouweneel

‘Daar komen de Jantjes!’

Overmorgen (24 juni) is het weer ‘Sint-Jan’, dat wil zeggen: het hoogfeest van de geboorte van Johannes de Doper. Van 19 tot en met 24 juni hebben we de langste dagen van het jaar; pas daarna beginnen de dagen weer korter te worden. Geen wonder, Johannes heeft zelf gezegd (alsof hij de zon was): ‘Hij moet toenemen, ik afnemen’ (Joh. 3:30).

Op 24 juni werden vanouds op veel plaatsen in Limburg en Vlaanderen Sint-Jansvuren ontstoken om de ‘zonnewende’ te vieren, en hier en daar gebeurt het nóg. Eigenlijk was de zonnewende door de eeuwen heen verschoven naar 21 juni (dat was dus gisteren, en wel gemiddeld om 12:07 uur), maar traditioneel houdt men nog steeds vast aan die 24e juni als de dag van het Midzomerfeest. Dat heidense Zonnewende- of Midzomerfeest is in feite natuurlijk veel ouder dan die christelijke gedenkdag van Sint-Jan.

CIP+ logo

Dit artikel is je cadeau gedaan door CIP+ lid Willem J. Ouweneel.

Word ook lid

Op de vooravond van Sint-Jan kwamen de buurtgenoten bij elkaar en maakten met zijn allen een groot vuur. Men zong en danste eromheen, en de moedigsten sprongen zelf over het vuur heen. In 1966 heb ik dat zelf in Spanje meegemaakt. Als een jongen en een meisje hand in hand over het vuur sprongen, kon hun band nooit meer stuk (ze trokken zich dan terug; in Spanje maakte men mij met gebaren duidelijk wat ze gingen doen). In de zeventiende eeuw was het gebruikelijk met Sint-Jan bloemen aan de huizen of boven de straat te hangen; ’s avonds was het dan groot feest. Er werd gedanst en, zoals een ooggetuige uit 1606 vermeldt, men zong ‘ijdelicke liedekens’. Wist een vrouw een man te strikken, dan noemde ze hem ‘mijn Sint Jan’. Bredero dichtte over dit feest en liet Bouwen Langh-lijf vertellen over zijn ontmoeting met Sinnelijcke Nel van Gooswegen:

So haest als zij mijn sach,
So stong ick huer wel an
Want sij riep, int volle seltscip:
Dit is mijn eyghen Sint Jan.

Een half jaar later, en wel op derde Kerstdag (27 dec.), krijgen we ‘Sint Jan in de winter’; daarmee wordt dan de Evangelist Johannes bedoeld. Na Kerst gaan de dagen weer lengen; zo staan de twee Jannen mooi tegenover elkaar. Verreweg de meeste protestanten hebben geen flauw idee van die twee gedenkdagen, maar hun (protestantse) boerenvoorouders des te beter. Die kenden nog wijsheden zoals deze: ‘Het weer van St. Jan [24 juni] houdt dertig dagen an.’ Of deze: ‘Met St. Jan de wind uit het noorden, het goede weer is geboren.’

Wel mooi, maar ook lastig, die twee Jannen of Johannesen. Bij een Sint-Janskerk moet je maar net weten welke Johannes bedoeld is. Meestal is dat Johannes de Doper (enkele bekende Nederlandse voorbeelden zijn Gouda, Utrecht en Maastricht), maar onze beroemdste Sint-Jan, die van Den Bosch, is juist gewijd aan de ‘Evangelist’. Dat moet je maar net weten! Neem de bekende Sint-Jan van Lateranen in Rome: die is zowel aan de Doper als aan de Evangelist gewijd. Dat kan dus ook.

Met twéé beroemde Johannesen is het geen wonder dat ontzettend veel christenen genoemd zijn naar Johannes (Jan, Johan, Hans, Hannes; en voor de meisjes: Johanna, Janna, Janneke, of Hanna/Anna, maar dit laatste kan ook een vernoeming van Anna de moeder van Maria zijn). Pas neusde ik weer eens in de Duitse bijbelwetenschappen, en vond in de voorbije eeuwen maar liefst een Johann Gottfried Eichhorn, Johann Salomo Semler, Johann Philipp Gabler, Johann Gottfried Herder, Johann Gottlieb Fichte, Johann Severin Vater, Johann Friedrich L. George, Johann K. Wilhelm Vatke, Johann Jakob Wettstein, Johann Carl L. Gieseler en Johann Jakob Griesbach. Steeds een dubbele naam, zodat in de praktijk die mannen waarschijnlijk helemaal geen ‘Johann’ genoemd werden (zo heette Johann Sebastian Bach in de wandeling niet Johann, maar Sebastian).

In onze familie kunnen wij er ook wat van. Gerdien en ik hebben samen uiteraard acht grootouders, waarvan er maar liefst drie [!] Johan(nes) en drie [!] J(oh)anna heetten. Naar de enigen die niet zo heetten, zijn Gerdien en ik vernoemd (maar mijn tweede voornaam is wel Johannes). Van de weeromstuit heten onze beide dochters Johanna, en onze beide zoons Johan(nes) (we hebben ze nog wat extra namen gegeven om ze uit elkaar te houden).

De naam Johannes is een vergrieksing van de Hebreeuwse naam Jochanan (zie 2 Kon. 25:23; 1 Kron. 3:15,24; 6:9v.; 12:4,12; 2 Kron. 28:12; Ezra 8:12; Neh. 12:22v.; en vooral Jer. 40–43 over de bekendste Johannes van het Oude Testament: Jochanan zoon van Kareach). De naam betekent ‘Jahweh is genadig’ – en wat voor mooiere betekenis kun je jezelf nu wensen? In het Oosten was de naam ‘Johannes’ al vroeg populair; pas met de kruistochten begon de naam ook in het Westen zijn opmars te maken. Het duurde niet lang of het was zelfs de meest voorkomende naam, mede door een aantal bekende heiligen die de naam al van de Doper of de Evangelist geërfd hadden, zoals Joannes Chrysostomus († 407), Joannes van Damascus († 749) en Joannes van Nepomuk († 1393).

Ten slotte dit: in 2002 nam dr.ir. Jan van der Graaf afscheid als secretaris van de Gereformeerde Bond binnen de (toen nog) Nederlandse Hervormde Kerk, en wel in de Goudse Sint-Jan. Ik mocht een van de vier sprekers zijn, maar ook ds. A. Moerkerken van de Gereformeerde Gemeenten hoorde daartoe. Zijn preek was zeker de somberste, maar ook de meest humoristische (dat kan samen gaan!). Zo gaf hij ons deze definitie van de ‘(bevindelijk-)gereformeerde gezindte’: ‘Zij lezen het RD, zij stemmen SGP en mijden de TV.’ Vooral mooi vond ik deze uitspraak, vanaf de Sint-Janskansel gericht tot Jan van der Graaf: ‘We mogen je nu wel Sint-Jan gaan noemen…’ Het is er niet van gekomen; Jans bekendste bijnaam is nog altijd die van ‘bondscoach’…

Reacties

J
Interessant stukje kerkgeschiedenis. Vind ik altijd wel fijn. Bedankt Willem.
REAGEER
B
Wat een gehannes.

Niets opbouwenders te melden Willem?

Shabbath shalom

Ben Kok (joods-chr. pastor)
H
Ben, waarom nu zo zuur? Is toch een leuk stukje geschiedenis!
Toon meer antwoorden (5)

Praat mee

Alleen CIP+ leden kunnen reageren op artikelen. Word ook CIP+ lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen
Vakanties
Hier adverteren?

Beluister onze Podcast!

iTunes Stitcher