Willem Ouweneel

Was de Reformatie eigenlijk wel nodig?

03-11-2017 door Willem J. Ouweneel

Dit artikel is je cadeau gedaan door CIP+ lid Jeffrey Schipper. Word ook lid.

Afgelopen dinsdag vierden wij  - onder andere met een prachtige dienst in de Utrechtse Domkerk, opgeluisterd door de koning én enkele rooms-katholieke bisschoppen en politici -  de 500ste verjaardag van ‘de’ Reformatie, oftewel de hervorming van de kerk. Luther en de zijnen hebben zich uitdrukkelijk niet ‘afgescheiden’ van de (rooms-katholieke) kerk (denk bijvoorbeeld aan de ‘Afscheiding’ van 1834 in Nederland). Men zag zich als de ware voortzetting van de aloude kerk. Veel parochies in Nederland gingen van de ene op de andere dag over op de ‘nye leer’, en werden zo ‘hervormd’. Ze bleven in hun kerkgebouwen zitten. Niemand kwam op het idee dat de protestanten die kerken van de katholieken ‘gestolen’ hadden; integendeel, die protestanten waren en bleven (naar hun besef) gewoon de oude kerk van Nederland.

Vandaag de dag spreken kerkhistorici niet meer zo gemakkelijk over ‘de’ Reformatie. Ze onderscheiden in de zestiende eeuw veeleer de Reformatie van Luther, die van Zwingli, die van Calvijn, én die van de doopsgezinden (Menno Simons), én vooral niet te vergeten de Reformatie binnen de Rooms-Katholieke Kerk zélf. Dat wat protestanten aanduidden als de Contra-Reformatie, was in veel opzichten zélf een (katholieke) Reformatie. Al ruim een half jaar vóór ‘de’ (lutherse) Reformatie was het Vijfde Lateraans Concilie zelf met een aantal reform-voorstellen gekomen. Dé belichaming van die katholieke Reformatie was het Concilie van Trente (1545-1563), dat niet alleen maar (zoals veel protestanten denken) een uiting van Contra-Reformatie was, maar vooral de eigen kerk wilde reformeren. En dat niet alleen maar op instigatie van de lutherse Reformatie; zoals gezegd stamden de eerste reform-voorstellen al van vóór die tijd.

Zouden die verschillen zo enorm geworden zijn als katholieken en protestanten bij elkaar waren gebleven?

De vraag zou kunnen opkomen: Hoe zou het gegaan zijn als de protestanten-in-de-dop eerst eens die reformatie binnen de Rooms-Katholieke Kerk hadden afgewacht? Zouden ze dan óók door deze kerk in de ban zijn gedaan? Of zouden ze zich dan óók zo gemakkelijk afgescheiden hebben (want daar kwam het netto toch op neer)? Dat soort ‘wat als’-vragen hebben weinig zin. Wat als de mens nu eens níét in de zonde was gevallen? Wat als Abram nu eens níét eerst Hagar had genomen en Ismaël had verwekt? Hou maar op. Zulke vragen leiden tot niets. De geschiedenis is nu eenmaal gegaan zoals zij gegaan is. En achteraf lijkt de (lutherse) Reformatie zeker gerechtvaardigd als je kijkt naar de enorme verschillen tussen katholieken en protestanten. Maar ja, dat kun je ook omdraaien. Zouden die verschillen zo enorm geworden zijn als katholieken en protestanten bij elkaar waren gebleven? Zouden de dingen in de Hervormde Kerk zich zo ontwikkeld hebben als de Afgescheidenen bij haar waren gebleven? Zouden de Gereformeerde Kerken zich zo ontwikkeld hebben als de Vrijgemaakten bij hen waren gebleven?

En toch laat het je niet los… Na 1500 (of vooruit: 1200) jaar Rooms-Katholieke Kerk: wie zou durven beweren dat protestanten nu eindelijk de kerk zo hebben ingericht als God het van meet af aan bedoeld had? Er was in de zestiende eeuw ontzettend veel mis in de Rooms-Katholieke Kerk – zoals er vandaag de dag ontzettend veel mis is in de protestantse kerken. Wat zijn we er dan mee opgeschoten? Wat hebben we nu eigenlijk op 31 oktober gevierd? Dat we er enorm veel op vooruitgegaan zijn? Of moeten we voor die vooruitgang soms bij de kleinere afgescheiden gereformeerde denominatietjes zijn? Zien we dáár (in alle verstarring, traditionalisme en confessionalisme) het enorme succes van de Reformatie? Of heeft de evangelische beweging (met haar theologische en liturgische armoede en haar enorme versnippering) het zoveel beter gedaan?

Ik was eens met mijn vrouw op vakantie in Zuid-Duitsland. Op zondagmorgen overlegden we dat we naar de plaatselijke roomse kerk konden gaan, of naar het plaatselijke lutherse kerkje. We overlegden dat de kans dat we een vrijzinnige preek te horen zouden krijgen, in de lutherse kerk veel groter was dan in de katholieke kerk. En dus gingen we naar laatstgenoemde – en we hebben er geen spijt van gehad. Als ik een nieuwe Duits theologisch werk in handen krijg over een gevoelig onderwerp, bijvoorbeeld de drie-eenheidsleer, de christologie of de verzoeningsleer, dan betrap ik me erop dat ik eerst kijk of de auteur katholiek of protestants is. Als het eerste het geval is, ben ik gerustgesteld; ik weet dat de kans groot is dat ik een orthodoxe verhandeling in handen heb. Als de auteur een protestant is, ben ik daar lang niet zo zeker van. (Dat is natuurlijk anders als het bijvoorbeeld over de kerkleer of de mariologie gaat.) 

kijk eens wat er met die vrijheid is gebeurd: eindeloze verdeeldheid (42.000 protestantse denominaties) en veel meer vrijzinnigheid dan bij de katholieken.

Duitsland is al bijna net zo ontkerkelijkt als Nederland. Maar waar zou het geestelijk leven op een lager pitje staan: in een luthers plattelandsdorp of in een katholiek plattelandsdorp? ‘Elk voordeel heb z’n nadeel’, zei een bekende Nederlander ooit. Protestanten hebben vaak gepocht op de ‘vrijheid’ van exegese die zij kennen. Maar kijk eens wat er met die vrijheid is gebeurd: eindeloze verdeeldheid (42.000 protestantse denominaties) en veel meer vrijzinnigheid dan bij de katholieken. ‘Want u bent geroepen om vrij te zijn, broeders; gebruikt echter de vrijheid niet als een aanleiding voor het vlees’ (Gal. 5:13) of ‘als een dekmantel van de boosheid’ (1 Petrus 2:16).

Of neem dit: ‘In de Reformatie hebben we herontdekt dat een mens gerechtvaardigd wordt door geloof alleen.’ Prima – maar dan wel een ‘geloof dat door liefde werkt’ (Galaten 5:6; Jakobus 2:22,24,26). Katholieken vergissen zich enorm als ze menen dat de pastoor hen via de sacramenten wel in de hemel zal brengen. Protestanten vergissen zich enorm als zij menen dat ze alleen maar ooit gezegd hoeven te hebben dat Jezus voor hun zonden gestorven is. Beide groepen hebben hartgrondige bekering nodig, plus tevens de werken die bewijzen dat de bekering echt is (Mattheüs 3:8; Handelingen 26:20). Misschien komt er dan een nieuwe Reformatie...

Ontvang het online magazine voor christenen!

Daily Newsletter
Weekly Newsletter


Discussie over Was de Reformatie eigenlijk wel nodig?
Reacties uitzetten op CIP.nl? Klik hier!