Stefan Paas
Dit artikel is nu opgeslagen in je dashboard.
Bewaar artikelen in je dashboard.

Nieuws

17 juni 2021 door Patrick Goede

Waarom theoloog Stefan Paas niet wakker ligt van al het geweld in de Bijbel

Theoloog Stefan Paas vertelt bij podcast Eerst dit wat het verhaal is achter “al het geweld” in de Bijbel. In gesprek met presentator David Boogerd zoomt hij in op verschillende Bijbelpassages die in de context en het tekstgenre van die tijd geplaatst moeten worden. "Je moet de teksten ook hun vreemdheid gunnen, ze passen niet altijd bij je religieuze gevoel of sentiment", zegt Paas.

“Het is belangrijk om te beseffen dat de mensen die de Bijbel schrijven voor het grootste deel onder geweld te lijden hebben, ze zitten aan de ontvangende kant ervan”, begint Paas zijn relaas. “Er is door de hele Bijbel heen een lijn te zien in hoe je daarmee omgaat.”

Tafelmanieren
Volgens Paas is er in deze tijden in onze samenleving een bepaalde gevoeligheid ten opzichte van geweld omdat we het niet meer gewend zijn. “Het is net als met de tafelmanieren van een paar eeuwen terug, zelfs welgestelde mensen lieten tijdens het eten boeren en winden, terwijl ons fysiek daar nu helemaal niet meer op ingesteld is eigenlijk. We hebben het geluk dat het gros niet meer gewend is aan geweld.”

Paas vervolgt: “Veel geweld in de Bijbel wordt ook vrij droog beschreven. Zoals bijvoorbeeld het geweld in het boek Richteren. Er is wel een terugkerend refrein in het boek dat zegt: ‘In die tijd deed iedereen wat goed was in eigen ogen.’ Er heerst wetteloosheid en anarchie, dat wordt getoond zonder dat dit per se goedgekeurd of afgekeurd wordt. De verhalen in de Bijbel zijn dus soms heel subtiel wat dat betreft.”

Zuivering
In Jozua 10 staan nogal wat heftige teksten die op genocide lijken aan te sturen, in opdracht van God. Hoe duidt Paas dat? “We hebben het hier over de intocht van het beloofde land. Het woord dat daar gebruikt wordt is “zuivering”, het land moest gezuiverd worden. Deze teksten zijn overigens pas geschreven toen het volk van Israël in ballingschap verbleef. Ze blikten terug op wat ze nou fout hadden gedaan en volgens een deel van het volk was dat dus dat het land niet voldoende gezuiverd was. Er woonden ook nog allerlei Kanaänieten in het land, lees je verderop in Jozua. Zelfs twee eeuwen later nog. Dat maakt het probleem moreel gezien niet minder problematisch, want God gaf er opdracht toe, maar archeologisch gezien is het dus niet gebeurd.”

"Stel dat je in een cultuur leeft waar reclame helemaal niet voorkomt"

Maar hoe moeten we dan naar deze teksten kijken? “We hebben een zekere afstand tot deze teksten. Ik probeer dat vaak uit te leggen aan de hand van de tekst: ‘Miele, er is geen betere.’ Stel dat je in een cultuur leeft waar reclame helemaal niet voorkomt, hoe moet je dit zinnetje dan opvatten? Als informatie? Als de uitkomst van een testinstituut? Wij groeien op met reclame. We worden al droeviger en wijzer in de ontdekking dat rondvliegende poppen bijvoorbeeld reclame blijken te zijn. Maar je moet wel in deze cultuur opgroeien om dat tekstgenre te gaan begrijpen. Zo geldt dat ook voor deze teksten in de Bijbel.

Zoals ik deze teksten lees moeten ze vooral liturgisch en als ritueel gelezen worden. Hetzelfde Hebreeuwse woord voor zuiveren wordt namelijk bij offerdieren gebruikt. Het betreft dus een reflectie dat de Kanaänieten het land verontreinigd hebben, dat soort reinigheidstaal is ontschoten.”

Vreemdheid gunnen
Volgens Paas is het ook deels militaire taal. Dat verklaart waarom de schrijver in Jozua eerst zegt dat de volken ‘volledig in pan zijn gehakt’ en later doodleuk meldt dat ze nog aanwezig zijn. “Als je een beetje gevoel hebt voor taal lijkt dat ook wel een beetje op voetbaltermen die je hoort als: ‘We hebben ze afgemaakt’, terwijl die spelers gelukkig nog gewoon rondlopen. Overwinningen op koningen werden nooit kleiner gemaakt, altijd groter. Je moet de teksten ook hun vreemdheid gunnen. Dan steek je er nog iets van op. Ze passen niet altijd in je religieuze gevoel of sentiment. Je kijkt in een oude krijgerscultuur. Het waren gewelddadige samenlevingen waar heel voorzichtig iets van humaniteit in werd geïnjecteerd. In Deuteronomium zie je iets van die eerste constitutionele principes; dat de koning onder de wet staat met opdrachten als 'heb uw naaste lief' en 'zorg goed voor vreemdelingen'.”

"Er is altijd de verleiding geweest om het Oude Testament af te stoten en te zien als primitief en barbaars"

Paas vindt het belangrijk om bij deze teksten nog iets anders te benadrukken: “Er is geen enkele aanwijzing in de Bijbel voor de mensen van nu om mensen uit te moorden of om geweld te plegen. Je ziet juist constant de nadruk op dat je je naaste moet liefhebben, zowel in het Joodse deel van de Bijbel, als in het christelijk deel.”

Barbaars
Ook de kerkvaders zien de teksten anders dan wat je op het eerste oog zou denken. “Naast de geestelijke benadering heb je ook nog een pedagogische benadering. Dat de geschiedenis als het ware wordt verdeeld in fasen. Dan is het boek Jozua een fase waarin nog heel veel geleerd moest worden. Er is altijd de verleiding geweest om het Oude Testament af te stoten en te zien als primitief en barbaars. Het is wel interessant dat christenen nauwelijks aan die verleiding hebben toegegeven. De kerkvaders wilden de boeken uit het Oude Testament erbij houden omdat Jezus zegt: ‘De schriften getuigen van Mij’.”

Volgen Paas mogen christenen zich niet op de schouders kloppen omdat ze altijd zo geweldloos zijn geweest en Jezus als Vredevorst hebben. “Op basis van teksten in de boeken Exodus, Deuteronomium en Numeri werden door de ‘Pilgrim fathers’ Indianen uitgeroeid. Want Indianen zouden dan Amalekieten zijn waarop het beloofde land veroverd zou moeten worden. In Zuid-Afrika zijn op dat punt ook vreselijke dingen gebeurd met de Bosjesmannen. Christenen en mensen in het algemeen zijn er buitengewoon creatief in om hun eigen geweld te rechtvaardigen."

"David bidt God om zijn vijanden te wreken, terwijl hij zichzelf prima kon wreken"

Pacifistisch
"De Bijbel moet niet naïef gelezen worden. Er is vanaf het begin geworsteld met dit soort teksten. We moeten niet te makkelijk harmonisch doen. We blijven mensen en dan kun je wel degelijk tot geweld overgaan en er ook nog eens vrome bijbelteksten bij zoeken. Het laat zien hoe belangrijk uitleg is. Daarin kun je leren van de geschiedenis.”

De pacifistische boodschap kom je natuurlijk in de Bijbel ook veelvuldig tegen en zelfs als er wordt geroepen om wraak valt daar nog wel iets over te zeggen volgens Paas. “God zegt: ‘Wreek uzelf niet, Mij komt de wraak toe.’ Een mooi voorbeeld hiervan vind je in de Psalmen: David bidt God om zijn vijanden te wreken, terwijl hij zichzelf prima kon wreken. Als je vraagt aan God om het te doen zeg je: ‘Ik ga het niet doen.’ Als je gaat zoeken naar wraak is dat risicovol omdat jouw wraak waarschijnlijk nooit helemaal rechtvaardig zal zijn.”

Er zijn mensen die hun geloof verliezen omdat ze dit soort geweldsteksten lezen. Heeft Paas daar ook in die zin mee geworsteld? “Ik zou nu heel braaf moeten zeggen: ‘Ja, daar heb ik echt heel erg mee geworsteld.’ Maar om heel eerlijk te zijn niet. Dat is niet omdat ik een heel ruwe ziel ben die geniet van geweld maar om alle redenen die ik heb genoemd. Het pedagogische motief spreekt mij aan, ik zie een krijgerscultuur voor mij. Onze voorouders slachtten elkaar nog niet zo heel lang geleden ook af. Ik vind het mooi dat er iets de Bijbel binnenkomt van de humaniteit en de vrede waar wij nu ook van genieten. We realiseren ons misschien onvoldoende van hoe ver dat heeft moeten komen.”

Lees hier meer over de bijbelpodcast 'Eerst dit'. Ds. M. P. D. Barth schreef onlangs het boek ‘God gebruikt geweld’. Lees ook: Legerpredikant ds. Barth legt uit waarom de God van de Bijbel geweld gebruikt.

Beluister hier de podcast met Stefan Paas terug

Praat mee

Alleen CIP+ leden kunnen reageren op artikelen. Word ook CIP+ lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen

Reacties

Heeft de ezel van Bileam gesproken of heeft Bileam hem horen spreken. Had David werkelijk een hekel aan lammen en blinden? Hebben alleen theologen de gave van de Geest ter onderscheiding? Hoe kunnen we theologen die de beloften aangaande het overblijfsel van Israël bagatelliseren of ontkennen nog autoriteit toekennen?
Ruig volk, die Pilgrim Fathers. Maar wat ze deden was deels de praktische uitvoering van een al dan niet vermeend uitverkoren volk dat van God de opdracht krijgt "wetteloze" heidenen uit te roeien of minstens te knechten en menen daarmee God te behagen... Is dat niet het als een soldaat blindelings gehoorzamen aan de al dan niet vermeende opdrachten van God? Wat zegt dat over het Joods-Christelijk godsbeeld? Vreemd dat theoloog Stefan daar nooit van wakker gelegen heeft...
N
Een Bijbeltekst gebruikt Paas half en dat is jammer want dat zou een hoop duidelijk maken. De volledige tekst is; Wreekt u zelf niet ,maar maakt plaats voor de(Gods)toorn ,ik(God) zal het VERGELDEN. Dus dat is waar het om gaat ,onrecht wordt ALTIJD vergolden door de HEER, geen onrecht blijft ongestraft. Het is maar goed dat Jezus is gekomen, die ons heeft verlost van Gods rechtvaardige vergelding. De huidige overheid heeft ook het recht om geweld toe te passen en niemand zit daar mee ,maar als het in Gods opdracht gaat zijn we geschokt?!Vreemd
Toon meer reacties (2)