Piet Vergunst
Dit artikel is nu opgeslagen in je dashboard.
Bewaar artikelen in je dashboard.

God

24 april 2020 door Piet Vergunst, De Waarheidsvriend

Wat christenen kunnen leren van door nazi's vermoorde Dietrich Bonhoeffer

‘Niet de gedachtes, maar de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen is de oorsprong van de daad.’ Woorden van Dietrich Bonhoeffer uit de gevangenis. Deze maand is het 75 jaar geleden dat hij door de nazi’s vermoord werd, kort voor de bevrijding. Hoe herdenken we hem beter dan door zijn woorden te laten verinnerlijken?, vraagt Piet Vergunst in De Waarheidsvriend.

De Waarheidsvriend is het huisorgaan van de Gereformeerde Bond in de Protestantse Kerk in Nederland.

In de bundel Verzet en overgave vinden we de aantekeningen en brieven van Bonhoeffer uit de twee laatste jaren voor zijn sterven. Wetend dat zijn leven onzeker is, denkt hij na over de toekomst van de mens, van de christen, over diens roeping en verantwoordelijkheid.

Die verantwoordelijkheid – daarover gaat het nu – is niet aan de orde in zijn studeerkamer, maar krijgt vorm in het gewone leven. Voor vandaag is alleen die gedachte al leerzaam, als we letten op de angstige en onzekere crisistijd. Aan de zijlijn bleef de Duitse theoloog niet staan. Van de wereld en haar lijden, haar ethische dilemma’s distantieerde hij zich niet. Ook al neem je het risico dat later blijken kan dat een genomen besluit niet geheel de juiste was.

Bonhoeffer heeft recht van spreken, recht dat we nu naar hem luisteren. Zijn keuzen moest hij bekopen met de dood.

Niet op afstand
Bonhoeffer heeft recht van spreken, recht dat we nu naar hem luisteren. Zijn keuzen moest hij bekopen met de dood. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog informeerde hij buitenlandse kerken over ontwikkelingen in Duitsland. Echter, toen hij in de zomer van 1939 voor maanden naar Amerika zou gaan, keerde hij na een week weer huiswaarts. Verantwoordelijkheid draag je niet op afstand. Bij zijn familie en volk wilde hij zijn. Tot in de gevangenisjaren bleef hij hieraan vasthouden. Díe verantwoorde keuze resulteerde uiteindelijk in zijn executie door de nazi’s, op 9 april 1945.

Leidden zijn keuzen tot de ondergang? Dát niet, want een enkele dag eerder schreef Bonhoeffer aan zijn vrienden: ‘Dit is het einde, maar voor mij het begin van het leven.’

Voorbeeldgedrag
De Duitse theoloog kon leidinggeven, omdat hij over zijn eigen leven verantwoordelijkheid nam. Door te kiezen voor wat werkelijke waarde heeft, voor wat verder gaat dan leven en dood, kon hij voor anderen van betekenis zijn. Noem het voorbeeldgedrag, een morele houding waarmee hij op anderen een grote impact had.

Als verantwoordelijk mens, zó wilde Bonhoeffer onderdeel zijn van de geschiedenis, voor hem een geschiedenis van menselijke ontmoetingen.

Ik denk als wat willekeurig voorbeeld aan het recente terugtreden van Tunahan Kuzu als partijleider van Denk vanwege grensoverschrijdend gedoe met een vrouwelijke medewerker. Als de levenswandel van het boegbeeld van deze politieke beweging haaks staat op de kernwaarden van de partij, krijgt je geloofwaardigheid een opdoffer. Een dubbele verantwoordelijkheid heb je nu eenmaal als burgemeester die met alcohol achter het stuur zit, als politieman die agressief is, als kerkelijke ambtsdrager die niet integer handelt.

Menselijke ontmoetingen
Als verantwoordelijk mens, zó wilde Bonhoeffer onderdeel zijn van de geschiedenis, voor hem een geschiedenis van menselijke ontmoetingen. Waar hij zichzelf tussen andere mensen bewoog, dienden de levensvragen zich aan, waarin hij als verantwoordelijk mens stond, waarin hij tussen goed en kwaad moest kiezen. Hoe? In het besef dat de werkelijkheid van God is, dat Christus die werkelijkheid binnengekomen is. Waar je dan in vrijheid kiest, mag je als christen een beroep doen op Gods vergevende genade.

Het gaat me nu niet om een duiding van Bonhoeffers ethiek vanuit gereformeerd perspectief. Dan zou er de vinger bij gelegd moeten worden dat hij weigerde uit te gaan van een specifiek christelijke ethiek, van algemeen geldende geboden en verboden. In zijn denken moet het gebod van God in elke afzonderlijke situatie opnieuw tot gelding gebracht worden. Hij gaat niet uit van een ‘algemene regel’, die telkens opnieuw toegepast worden moet.

Als we inzoomen op Bonhoeffer, gaat het me wel om de notie van de verantwoordelijkheid, die we vandaag in sterke mate ervaren: verantwoordelijk voor onze kwetsbare medemens, de oudere, de eenzame, de psychisch zieke of lichamelijk gehandicapte. Het gaat om verantwoordelijkheid die niet alleen de overheid draagt, maar die elk mens in zijn eigen leefwereld beseffen moet. Mijn verantwoordelijkheid kan levens redden.

Piet Vergunst is hoofdredacteur van De Waarheidsvriend. Lees hier het volledige artikel.

Klik hier om abonnee te worden van De Waarheidsvriend!

Start het gesprek

Alleen CIP+ leden kunnen reageren op artikelen. Word ook CIP+ lid, praat mee en geniet van nog veel meer voordelen!
Bekijk alle voordelen Inloggen
Krijg volledige toegang tot CIP.nl. Start je gratis maand.