Maarten Luther

Maarten Luther bracht de Bijbel dichtbij

31-10-2017 door Dr. Anne Jaap van den Berg

Maarten Luther was de eerste die een bijbelvertaling maakte in goed en bovenal begrijpelijk Duits. Een historische gebeurtenis! Op Reformatiedag onderzoekt dr. Anne Jaap van den Berg, bibliothecaris van het NBG, de sporen die zijn aanpak naliet.

Luther was de eerste die een Duitse bijbelvertaling uit de oorspronkelijke talen maakte. Daarvoor waren er ook al wel vertalingen, maar die hadden de Latijnse vertaling van de Bijbel als bron en waren vaak geschreven in een vrij ontoegankelijk en soms onbeholpen Duits. Luther deed het anders: hij wilde een vertaling maken – hij sprak ook wel over een ‘verduitsing’ – in goed en bovenal begrijpelijk Duits. En dat niet alleen: in zijn vertaling moest ook de bedoeling van diverse teksten doorklinken. Dat kwam geheel overeen met zijn opvatting dat de Schrift de enige bron was voor het leven (sola scriptura) en men door het geloof alleen (sola fide) zalig kon worden.

In september 1522 – vijf jaar nadat hij te Wittenberg zijn beroemde stellingen had bekendgemaakt – verscheen van zijn hand het Nieuwe Testament in het Duits. Dat liep als een trein. De eerste oplage van ongeveer 3.000 exemplaren was al binnen twee maanden uitverkocht. Boeken waren toen niet goedkoop: deze uitgave kostte, afhankelijk van de uitvoering, tussen een halve en anderhalve gulden, en dat kwam overeen met een tot drie weeklonen van een timmerman. Al in december 1522 verscheen een tweede uitgave en dat zou niet de laatste zijn. Met Luthers uitgave kregen de Duitsers het gevoel dat zij nu het Nieuwe Testament lazen zoals het geklonken moest hebben voor de eerste christenen. Na het Nieuwe Testament vertaalde Luther ook het Oude Testament. Dat verscheen vanaf 1523 in gedeelten, totdat het in 1534 volledig klaar was.

Bijbelse prentkunst
Met de verschijning van de vertaling van Luther brak ook een nieuwe fase in de bijbelse prentkunst aan. Luther stond verkondiging van het woord voor, zowel in schrift als in beeld, als ook via het lied. In die tijd maakten bekende kunstenaars ook bijbelse afbeeldingen. Zo verschenen in de eerste uitgave van het Nieuwe Testament bij het boek Openbaring 21 afbeeldingen van Lucas Cranach. Sommige prenten lieten er geen twijfel over bestaan hoe destijds over het pausdom werd gedacht: de hoer van Babylon en het Beest werden afgebeeld met een pauselijke tiara (kroon) op hun hoofd.

Voor de gewone man
Luthers vertaling is mede beroemd geworden door het taalgebruik. Luther wilde de Bijbel bij het volk brengen en voor de gewone man toegankelijk maken. Zijn werkwijze omschreef hij als volgt: je moet vragen aan een moeder in huis, aan de kinderen op straat, aan de gewone man op de markt hoe zij praten en daarnaar vertalen, dan verstaan zij het en dan merken ze dat je Duits met hen spreekt. Zo ging Luther dan ook te werk. Hij ging naar de slager om te vragen hoe men een bepaald gedeelte van een varken noemde. Als voorbeeld van zijn vertaalmethode schreef hij eens dat de Duitsers ‘uit de overvloed des harten spreekt de mond’ niet begrijpen – dat noemde hij een belachelijk gebruik van de taal – maar ze zeggen: ‘waar het hart vol van is, daar loopt de mond van over.’ Zo moest deze tekst uit Matteüs 12: 34 dan ook vertaald worden! Deze methode paste hij consequent toe in zijn vertaling.

De Bijbel dichtbij
Luthers bijbel heeft vele sporen nagelaten in de taal en literatuur. Woorden als ‘lokvogel’, ‘kleingelovig’, ‘naastenliefde’ en andere zijn via Luthers bijbel in de taal opgenomen. Luthers doel en aanpak zijn nog steeds actueel. Het Nederlands Bijbelgenootschap werd opgericht om de Bijbel onder het volk te brengen en doet dat nog steeds.

Dr. Anne Jaap van den Berg is werkzaam bij het Nederlands Bijbelgenootschap als bibliothecaris. Bezoek hier de website van het NBG.

Ontvang het online magazine voor christenen!

Daily Newsletter
Weekly Newsletter


Discussie over Maarten Luther bracht de Bijbel dichtbij
Reacties uitzetten op CIP.nl? Klik hier!